Przyjeżdżając do Grecji czy mieszkając w niej coś tam wiemy o jej historii. A to była Wojna Trojańska, a to Persowie napadli, a to był Platon, Sokrates, a potem przyszli Turcy. Czyli znamy jakieś wyrywki z dziejów Grecji. To, co najczęściej pojawia się w mediach czy w filmach. Albo to, co było w szkole. Parę wydarzeń albo parę haseł i tyle. Natomiast mało kto ogarnia historię Grecji jako ciągłość czy jako pewną całość. A ta ciągłość jest. I jest to ciągłość jednej z najstarszych cywilizacji Świata! Starszej niż cywilizacje Ameryki Południowej czy Indii! Tak proszę Państwa, Grecja to jedna z najstarszych, trwających nieprzerwanie cywilizacji na Ziemi. Trochę tylko młodsza od Chińskiej. Do tego jest to cywilizacja, która w odróżnieniu od tych z Bliskiego Wschodu czy Azji Mniejszej, zachowuje swoja ciągłość. Mimo wojen czy najazdów, cywilizacja grecka nigdy nie została zniszczona ani przerwana. I to jest jej fenomen. A jak stara jest cywilizacja Grecji? Proszę sobie pomyśleć. 2500 lat? 3000, może 4000?

A teraz proszę sobie usiąść, bo cywilizacja Grecji liczy sobie 9000 lat! Tyle, ile najstarsza miejscowość na terenie Grecji.

Zajmuję się badaniem historii Grecji i przedstawianiem jej w sposób jasny i zrozumiały. Zatem w cyklu artykułów poświęconym dziejom Grecji chciałbym Was zaprosić w podróż przez dzieje Grecji. Nie będzie to wyliczanka dat czy wydarzeń, ale opowieść o procesach i wydarzeniach, które stworzyły i pozwoliły przetrwać pewnej niezwykłej kulturze. Kulturze, która jest obecnie jedną z najważniejszych na świecie, gdyż na jej gruncie powstała przecież kultura Europy, krajów kolonizowanych przez Europejczyków i która miała wielki wpływ na kultury Bliskiego Wschodu czy Rosji. Tak więc zapraszam na podróż przez dzieje Grecji.

Początki czyli Neolit

Hominidy czyli człowiekowate pojawiły się na naszej planecie jakieś 2,5 miliona lat temu. To z nich w końcu wyewoluował nasz gatunek czyli homo sapiens. Starsze gatunki, takie jak homo erectus czy neandertalczyk, wymarły. Zostaliśmy tylko my, choć przez pewien czas obok nas żyły te starsze, pokrewne nam gatunki człowiekowatych. Na przykład wspomniany neandertalczyk. Nasz gatunek wyodrębnił się jakieś 200, 300 tysięcy lat temu, w Afryce. Zresztą z Afryki pochodzą też inne hominidy czyli człowiekowate. Około 70.000 lat temu ruszyliśmy na podbój świata i 40.000 lat temu dotarliśmy do Europy. Ślady osadnictwa człowieka z czasów pierwszej kolonizacji znajdziemy w Europie zachodniej i południowej, w tym także i w Grecji. Jak ktoś chce zobaczyć najstarsze miejsce gdzie mieszkał człowiek w Grecji, to może się wybrać do jaskini Franchti. To parędziesiąt kilometrów za Nea Epidauros na Peloponezie. Okolica jest malownicza, a do jaskini poprowadzi nas nadmorska ścieżka. Przy samej jaskini możemy zobaczyć plansze ze rysunkami i tekstami, które opowiadają o życiu pierwszych mieszkańców Grecji. Natomiast znaleziska są w muzeum w Nauplio, więc można sobie zrobić taką wycieczkę łączącą Franchti i Nauplio.

Około 9000 tysięcy lat temu mamy kolejną kolonizację. Tym razem zaczną do nas napływać osadnicy z Azji Mniejszej i Bliskiego Wschodu, których nazywamy Pelazgami. I co niezwykle ważne to właśnie Pelzgowie przyniosą do Grecji, a zarazem do Europy cywilizację. Czyli na tereny Grecji, zamieszkałe do tej pory przez ludzi żyjących w jaskiniach i jedzących co tam znajdą albo upolują, przybywają kolejni, przynosząc rolnictwo, hodowlę i nowe technologie czyli właśnie cywilizację. I tak zaczyna się epoka neolityczna. Neolityczna czyli początki cywilizacji. Początek cywilizacji jest pojęciem bardzo prostym. Bo najzwyczajniej w świecie jest to początek rolnictwa. Konsekwencją rolnictwa będzie osiadły tryb życia, hodowla, a te z kolej wywołają postęp technologiczny czyli garncarstwo, tkactwo, metalurgię, powstanie miast, religii i tak dalej. Ale całą istotą i sednem początku cywilizacji jest właśnie rozpoczęcie produkcji żywności, czyli rolnictwo. Człowiek staje się niezależny od tego co znajdzie czy upoluje. Staje się też niezależny od naturalnych schronień typu jaskinie, bo może sobie wybudować dom. Może się też swobodnie rozprzestrzeniać, bo umie kształtować środowisko dla swoich potrzeb. Na przykład nawodnić suche do tej pory tereny albo wyciąć drzewa pod pola uprawne. Zatem cywilizacja do Grecji, a później do reszty Europy przyjdzie nam z Bliskiego wschodu lub Azji Mniejszej (Azja Mniejsza to tereny dzisiejszej Turcji), czyli z miejsca, gdzie w ogóle się zaczęła 11.000 lat temu. Tutaj nadmienię, że w podobnym czasie cywilizacja zaczęła się też tworzyć w Chinach.

Równolegle i zupełnie niezależnie od powstania cywilizacji na terenach dzisiejszej Turcji czy Bliskiego Wschodu. A gdzie przybyli ci Pelazgowie, co nam przynieśli do Grecji cywilizację? Proszę państwa, kolonizacja zaczeła się w Tesalii. W okolicach dzisiejszego Volos. Tam też znajduje się najstarsza osada Grecji czyli Sesklo i z tamtych okolic Pelazgowie i ich cywilizacja rozprzestrzenili się po całej Grecji, a później po Europie. Starsi mieszkańcy Grecji, ci którzy przybyli 40.000 lat temu, nauczyli się od Pelazgów rolnictwa, techniki wznoszenia domów i wytwarzania narzędzi. Wiele z miast i osad Grecji ma pochodzenie pelasgijskie. Na przykład Ateny, które zostały założone 7000 lat temu. Czy też, równie stare, Argos. Pelzgowie byli dobrymi żeglarzami. Przecież dotarli do Grecji drogą morską, choć mogli lądową. Ktoś zapyta, jak lądową jak jest Bosfor. No teraz jest, ale 9000 lat temu nie było ani Bosforu, ani Morza Czarnego. Można było przejść sobie z Azji do Europy suchą nogą. Zresztą wtedy też Anglia była połączona z Francją i Skandynawią, bo poziom morza był o wiele niższy niż dziś. Jakby ktoś chciał zobaczyć ślady najstarszego osadnictwa w Grecji, może wybrać się do Sesklo, koło Volos, ale cudów tam nie ma. Ledwie trochę ścian z kamieni połączonych gliną. Dużo więcej da wizyta w muzeum archeologicznym w Volos, gdzie poza dobrze pokazaną kolekcją przedmiotów z Sesklo, znajdziemy zrekonstruowane budynki Pelazgów. Są one przed muzeum, nad morzem. Poza tym, dobra kolekcja neolityczna jest w muzeum w Lamii. Dodam muzeum dobrym, a praktycznie nieznanym. Najwięcej oczywiście można zobaczyć w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach. Inne ślady cywilizacji neolitycznej znajdziemy też w Muzeum w Tebach.

A co nam zostało po Pelazgach, poza skorupami naczyń i kamiennymi narzędziami? Niektóre mity greckie, na przykład ten o stworzeniu świata, jest mitem pelazgijskim. Niektóre słowa języka greckiego mają korzenie pelazgijskie i niektóre nazwy miejscowości. Teraz już słysząc o neolicie, czy widząc w muzeach jakieś przedmioty z epoki neolitu, każdy będzie wiedział kto je stworzył i jak neolit i cywilizacja rozpoczęły się w Grecji. Okres cywilizacji czy kultury pelzgisjskiej zaczął się 9000 lat temu i zakończył 4000 lat temu, gdy nadeszła kolejna epoka w dziejach Grecji, ale o tym będzie w następnym odcinku.

Zdjęcia, tekst: Christian Arnidis, badacz dziejów Grecji, autor przewodnika „Moja Grecja”.