Η αγάπη για την ατομική και συλλογική ελευθερία είναι μέρος του πολωνικού DNA. Μας βοήθησε να επιβιώσουμε στις πιο δύσκολες στιγμές της ιστορίας μας.

Ήταν νωρίς το πρωί της 11ης Νοεμβρίου 1918 όταν η γαλλο-βρετανική και η γερμανική αντιπροσωπεία συναντήθηκαν σε ένα σιδηροδρομικό βαγόνι, σταθμευμένο σε ένα ξέφωτο κοντά στην Κομπιένη για να υπογράψουν την ανακωχή. Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος τελείωνε και στο στρατόπεδο των νικητών το αίσθημα του θριάμβου αναμιγνυόταν με την ανακούφιση. Οι φωτογραφίες αρχείου από εκείνη την ημέρα δείχνουν τα πλήθη να ζητωκραυγάζουν στο Παρίσι, στο Λονδίνο, στη Νέα Υόρκη.

Το ίδιο φθινοπωρινό πρωινό, στη Βαρσοβία, ο ταξίαρχος Γιούζεφ Πιλσούτσκι – ο μετέπειτα Αρχηγός του Κράτους, στρατάρχης και πρωθυπουργός – ανέλαβε την αρχηγία του εκκολαπτόμενου Πολωνικού Στρατού. Μέσα στην πόλη συνεχιζόταν ο αφοπλισμός των γερμανών στρατιωτών. «Η σημερινή μέρα ανήκει σ’ εκείνες τις ιστορικές, αξέχαστες, χαρούμενες και θριαμβευτικές ημέρες! Είμαστε ελεύθεροι! Είμαστε οι κύριοι του σπιτιού μας!», έγραψε η δούκισσα Μαρία Λουμπομίρσκα. Δεν είναι περίεργο που οι άνθρωποι ένιωθαν ευφορία. Η Πολωνία, μετά από 123 χρόνια απουσίας από τον χάρτη της Ευρώπης, επανακτούσε την ανεξαρτησία της.

Όταν σήμερα, και κάθε 11 Νοεμβρίου, οι χώρες της πρώην συμμαχίας Αντάντ γιορτάζουν την Ημέρα Μνήμης, ώστε να τιμήσουν τη νίκη στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και να αποτίσουν φόρο τιμής στους πεσόντες, εμείς οι Πολωνοί γιορτάζουμε την Εθνική Ημέρα της Ανεξαρτησίας. Είναι μια από τις σημαντικότερες εθνικές μας γιορτές.

Η νεότερη γενιά μπορεί να το θεωρεί δεδομένο, ότι έχουμε το δικό μας κράτος, είμαστε ελεύθεροι να αποφασίζουμε για τη ζωή μας, να υποστηρίζουμε την ερυθρόλευκη, την εθνική ομάδα μας στο Μουντιάλ και να ταυτιζόμαστε με τους εγχώριους καλλιτέχνες στον ετήσιο Διαγωνισμό Τραγουδιού Eurovision. Ωστόσο, για αρκετές γενιές των Πολωνών, η ανεξαρτησία δεν ήταν η καθημερινότητα, αλλά ένα όνειρο. Μερικές φορές έμοιαζε να παίρνει σάρκα και οστά, όπως συνέβη κατά τη νικηφόρα πορεία του Ναπολέοντα, για να απομακρυνθεί ξανά για πολλά ακόμα χρόνια.

Όταν τον 19ο αιώνα οι χώρες της Δύσης βιομηχανοποιούνταν με ραγδαίους ρυθμούς, η Πολωνία ήταν διαμελισμένη από τρεις δυνάμεις: την Πρωσία (αργότερα Γερμανία), τη Ρωσία και την Αυστρία. Ωστόσο, ακόμη και υπό τόσο δύσκολες συνθήκες, η σπίθα της ελευθερίας δεν είχε σβήσει. Οι Πολωνοί πολλές φορές σήκωναν τα όπλα για να πολεμήσουν για την ελευθερία τους: κατά την διάρκεια των Ναπολεόντειων πολέμων, της εξέγερσης της Κρακοβίας το 1846, της εξέγερσης του Πόζναν το 1848 και των δύο μεγάλων εξεγέρσεων κατά της τσαρικής αυτοκρατορίας: της εξέγερσης του Νοεμβρίου (1830–1831) και της εξέγερσης του Ιανουαρίου (1863–1864). Το τίμημα αυτών των αποτυχημένων ξεσηκωμών δεν ήταν μόνο οι θάνατοι στα πεδία μαχών, αλλά και οι εκτελέσεις, οι εξορισμοί στη Σιβηρία, οι κατασχέσεις των περιουσιών και, ευρύτερα, η εξάλειψη των υπολειμμάτων της πολωνικής αυτονομίας.

Τα δεινά της Πολωνίας τον 19ο αιώνα είχαν την τραγική συνέχεια κατά την διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν το έθνος βίωσε μαζικές καταστολές από δύο ολοκληρωτικά καθεστώτα: τη ναζιστική Γερμανία και τη Σοβιετική Ένωση. Το 1945, καθώς η Δύση γιόρταζε την ειρήνη και την επιστροφή στην κανονικότητα, για εμάς ξεκινούσε μια άλλη περίοδος υποδούλωσης, αυτή τη φορά της κομμουνιστικής. Πέρασαν δεκάδες χρόνια πριν η Πολωνία μπορέσει να γίνει πλήρως ανεξάρτητη.

Απευθυνόμενος στην UNESCO το 1980, ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β’ είπε: «Είμαι γιος ενός έθνους, που έχει βιώσει τη φρίκη της ιστορίας, που οι γείτονές του τον έχουν καταδικάσει σε θάνατο πολλές φορές, αλλά που επέζησε και παρέμεινε ο εαυτός του. Διατήρησε την ταυτότητά του και συντήρησε, παρά τους διαμελισμούς και την ξένη κατοχή, την εθνική του κυριαρχία, η οποία δεν βασίζεται σε οποιαδήποτε μέσα φυσικής υπεροχής, αλλά αποκλειστικά στον πολιτισμό του».

Φυσικά, χωρίς έναν ισχυρό στρατό, χωρίς την αποφασιστικότητα, το θάρρος και τη θυσία των στρατιωτών, δεν θα ήταν δυνατό να υπερασπιστούμε την ανεξαρτησία που κατακτήθηκε το 1918, όπως το κάναμε δύο χρόνια αργότερα, όταν ο Πολωνικός Στρατός, σταμάτησε έξω από την Βαρσοβία και τη Λβιβ, την προέλαση προς την Δύση του Κόκκινου Στρατού. Μόνο πολίτες συνειδητοποιημένοι για την πολωνική τους ταυτότητα θα μπορούσαν να σταθούν αποτελεσματικά σε αυτή τη μάχη. Προηγουμένως, στα 123 χρόνια υποδούλωσης, χρειάστηκε κοπιαστική δουλειά για να κρατηθεί το έθνος ζωντανό, παρά τις αντιξοότητες – ενάντια στις προσπάθειες γερμανοποίησης και ρωσοποίησης από τα κράτη κατακτητές. Τότε απέδωσε καρπούς η κληρονομιά πολλών αιώνων της Δημοκρατίας – του κράτους, που αναπτυσσόταν από τον Μεσαίωνα και είχε γνωρίσει περιόδους ισχύος και δόξας. Αυτήν την κληρονομιά της κοινής ιστορίας, της παράδοσης, της γλώσσας και της ταυτότητας, την στήριξε η Καθολική Εκκλησία, ωστόσο την συντηρούσαν και εμπλούτιζαν διαπρεπείς καλλιτέχνες: ο παγκοσμίως αναγνωρισμένος συνθέτης, ο Φρεντερίκ Σοπέν, συγγραφείς, όπως ο νομπελίστας Χένρικ Σιενκιέβιτς, αλλά και ζωγράφοι. Τον 19ο αιώνα, η πολωνικότητα διατηρήθηκε επίσης από οικογένειες, που επέμεναν στην ανατροφή των παιδιών τους μέσα στο πνεύμα του πατριωτισμού, καθώς και από τον μεγάλο αριθμό κοινωνικών ακτιβιστών, που προσπαθούσαν να ευαισθητοποιήσουν την εθνική συνείδηση των αγροτικών πληθυσμών.

Είναι φαινομενικά παράδοξο, ότι ακόμη και στις πιο σκοτεινές στιγμές της χιλιετούς ιστορίας της Πολωνίας, όταν κάποιοι πίστευαν ότι η ανεξαρτησία είχε χαθεί για αιώνες, υπήρχαν άνθρωποι γερμανικής, εβραϊκής ή τσέχικης καταγωγής, οι οποίοι επέλεγαν να αυτοπροσδιορίζονται ως Πολωνοί. Όπως σωστά επεσήμανε ο ιστορικός Άντζεϊ Νόβακ «για αυτούς η πολωνικότητα αποτελούσε μία αναβάθμιση της αξιοπρέπειας, την ένταξη σε μια κοινότητα, που ενσάρκωνε τα υψηλότερα ιδανικά του αγώνα και της θυσίας για την ελευθερία».

Ανήκω στην γενιά, που ενηλικιώθηκε σε μια ελεύθερη Πολωνία, η οποία μόλις εντάθηκε στην Βορειοατλαντική Συμμαχία. Ωστόσο, ως ιστορικός, γνωρίζω πολύ καλά ότι η ανεξαρτησία δεν δίνεται μια για πάντα. Και σήμερα πρέπει να την ενισχύουμε, δημιουργώντας αποτελεσματικούς θεσμούς σε μια χώρα ελκυστική για τους πολίτες της και ως διεθνής σύμμαχος. Αυτό που μας ενώνει με τους συμπατριώτες μας, οι οποίοι έζησαν σε πολύ πιο δύσκολες εποχές, είναι το πολωνικό γονίδιο της ελευθερίας. Και με τον ίδιο ενθουσιασμό, που εξέφρασε κάποτε η δούκισσα Λουμπομίρσκα, γιορτάζουμε την κάθε 11η Νοεμβρίου.

Karol Nawrocki/Κάρολ Ναβρότσκι
Πρόεδρος του Ινστιτούτου Εθνικής Μνήμης

Το κείμενο δημοσιεύεται ταυτόχρονα στο πολωνικό μηναίο περιοδικό «Wszystko Co Najważniejsze» στο πλαίσιο προγράμματος, που υλοποιείται σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Εθνικής Μνήμης και την Εθνική Τράπεζα της Πολωνίας.