Πρώην διευθυντής στο Ινστιτούτο Γιαντ Βασσέμ στην Ιερουσαλήμ. Η υπηρεσία στην οποία ηγήθηκε την περίοδο 1984 – 2007 απένειμε τον τίτλο του Δικαίου των Εθνών σε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους σε όλο τον κόσμο. Είναι συγγραφέας πολλών βιβλίων για το Ολοκαύτωμα και λέκτορας σε πανεπιστήμια των Ηνωμένων Πολιτειών.

Οι Πολωνοί διπλωμάτες έκαναν μια τολμηρή προσπάθεια να σώσουν χιλιάδες Εβραίους. Ως αποτέλεσμα, τουλάχιστον αρκετές εκατοντάδες άνθρωποι σώθηκαν από το θάνατο, γράφει ο Μορντεχάι Παλντιέλ

Μετά την ήττα της Πολωνίας στην αρχή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ορισμένες πολωνικές διπλωματικές αποστολές σε άλλες χώρες παρέμειναν σε λειτουργία. Στη Βέρνη της Ελβετίας, ο πρέσβης Αλεξάντερ Λάντος και οι δύο βασικοί συνεργάτες του, ο Στέφαν Ρινιέβιτς και ο Κωνστάντυ Ροκίτσκι ανέλαβαν μια ευρεία προσπάθεια διάσωσης των Πολωνών Εβραίων. Το σημείο εκκίνησης ήταν η απόκτηση μερικών δεκάδων παραγουανών ταξιδιωτικών εγγράφων από τον Ρούντολφ Χούγκλι, τον πρόξενο της Παραγουάης στη Βέρνη. Τα έγγραφα αυτά συμπληρώθηκαν με ονόματα Πολωνών Εβραίων, υποτιθέμενων υπηκόων της Παραγουάης, και σφραγίστηκαν καταλλήλως, κάτι που επέτρεψε σε ορισμένους Εβραίους που ζούσαν στο τμήμα της Πολωνίας υπό σοβιετική κατοχή, να δραπετεύσουν στην Ιαπωνία. Εκεί, η πολωνική πρεσβεία τους εξέδωσε γνήσια διαβατήρια, με τα οποία ταξίδεψαν σε άλλες χώρες.

Αυτό αποτέλεσε την απαρχή μίας εκτεταμένης προσπάθειας βοήθειας στους Εβραίους, που βρίσκονταν κυρίως στην Πολωνία, αλλά και σε άλλες κατεχόμενες από τη Γερμανία χώρες. Για να σωθούν από την απέλαση στα στρατόπεδα θανάτου, χρησιμοποιήθηκαν πλαστά διαβατήρια κρατών της Λατινικής Αμερικής, κυρίως της Παραγουάης. Οι κάτοχοι αυτών των διαβατηρίων κρατούνταν από τους Γερμανούς σε ειδικά στρατόπεδα ως όμηροι, τους οποίους το ναζιστικό καθεστώς ήλπιζε να ανταλλάξει με Γερμανούς, που ζούσαν σε διάφορες λατινοαμερικάνικες χώρες. Αυτή η προσπάθεια, η οποία ξεκίνησε από την πολωνική πρεσβεία, συντονιζόταν από δύο Εβραίους ακτιβιστές, κατοίκους Ελβετίας, που ασχολούνταν με τις επιχειρήσεις διάσωσης – τον Άμπραχαμ Σιλμπερσάιν, επικεφαλής του τμήματος του Παγκόσμιου Εβραϊκού Κογκρέσου, υπεύθυνου για τις διασώσεις και τον Καΐμ Άις από το ορθόδοξο κίνημα Agudath Israel. Συνεργάστηκαν επίσης ο Ισαάκ και Ρέχα Στέρνμπουχ, οι οποίοι εκπροσωπούσαν την επιτροπή Vaad Hatzalah, με έδρα τη Νέα Υόρκη. Σημαντικό ρόλο στην πλαστογράφηση των διαβατηρίων έπαιξε επίσης ο Ιούλιους Κουλ, εβραϊκής καταγωγής υπάλληλος της πολωνικής πρεσβείας στην Ελβετία.

Η μεταγραφή Πολωνών πολιτών σε Παραγουανούς έγινε κρυφά και εν αγνοία της κυβέρνησης της Παραγουάης. Πραγματοποιήθηκε επίσης χωρίς την προηγούμενη έγκριση της εξόριστης πολωνικής κυβέρνησης στο Λονδίνο, αν και αυτή συναίνεσε εκ των υστέρων, όταν έμαθε για την εξαιρετικά ανορθόδοξη διπλωματική πρωτοβουλία του Λάντος, που μπορούσε να περιπλέξει τις σχέσεις μεταξύ της Πολωνίας και των κρατών της Λατινικής Αμερικής.

Στην κατάθεσή του ενώπιον της ελβετικής αστυνομίας, ο Σιλμπερσάιν τόνισε, ότι λειτουργούσε «σε πλήρη συνεργασία με τις πολωνικές διπλωματικές αρχές στην Ελβετία». Κατά την διάρκεια της ίδιας ερευνάς ο Ιούλιους Κουλ δήλωσε, ότι όλη η επιχείρηση έκδοσης διαβατηρίων «έγινε εν γνώσει του απεσταλμένου μας, του υπουργού Αλεξάντερ Λάντος».

Όταν ο Λάντος έμαθε, ότι οι Γερμανοί αμφισβητούσαν την εγκυρότητα των λατινοαμερικάνικων διαβατηρίων, που κατείχαν κυρίως Πολωνοί Εβραίοι, οι οποίοι κρατούνταν προσωρινά στο γερμανικό στρατόπεδο στο Βιτέλ της κατεχόμενης Γαλλίας, έστειλε στις 19 Δεκεμβρίου 1943 ένα επείγον τηλεγράφημα στον Ταντέους Ρόμερ, τον πολωνό Υπουργό Εξωτερικών στο Λονδίνο, ζητώντας επίμονα την παρέμβασή του, ώστε οι λατινοαμερικάνικες αποστολές στο Βερολίνο να επιβεβαιώσουν την γνησιότητα των εγγράφων αυτών. Την έκκλησή του την αιτιολογούσε με το επιχείρημα, ότι «εκδόθηκαν αποκλειστικά για ανθρωπιστικούς σκοπούς, για να σωθούν οι άνθρωποι από βέβαιο θάνατο… Το θέμα είναι εξαιρετικά επείγον». Τους επόμενους μήνες ο Λάντος έστελνε και άλλες εκκλήσεις, μεταξύ άλλων στον επικεφαλής του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού στη Γενεύη.

Η πολωνική πρεσβεία στη Βέρνη παρείχε επίσης σημαντική βοήθεια στους Εβραίους με την χρήση του ειδικού ραδιοφωνικού σταθμού της για τη μετάδοση μυστικών μηνυμάτων σχετικά με την κατάσταση των Εβραίων στις κατεχόμενες από τη Γερμανία χώρες. Αυτό επίσης, αποτελούσε παραβίαση της ελβετικής πολιτικής ουδετερότητας κατά της διάρκεια του πολέμου. Ο Ισαάκ Λέβιν, μέλος της εβραϊκής οργάνωσης Agudath Israel, ο οποίος ήταν ο παραλήπτης αυτών των μηνυμάτων μέσω του πολωνικού προξενείου στη Νέα Υόρκη, δήλωσε μετά τον πόλεμο, ότι το όνομα του Λάντος αξίζει να γραφτεί «με χρυσά γράμματα στο βιβλίο, που θα υπενθυμίζει στις μεταγενέστερες γενιές τις προσπάθειες παροχής βοήθειας στα δύστυχα θύματα του ναζισμού». Στις 21 Ιανουαρίου 1944, ο Χ.Α. Γκούντμαν, επικεφαλής του Agudat Israel στο Λονδίνο, έγραψε στον Κ. Κρατσκιέβιτς, στέλεχος του πολωνικού Υπουργείου Εξωτερικών, για την «εξαιρετικά θετική στάση του υπουργού μας στη Βέρνη, του Δρ. Λάντος» και τόνισε, ότι «χωρίς τη βοήθειά του πολλές από τις ενέργειες, που είχαμε αναλάβει δεν θα μπορούσαν να ολοκληρωθούν». Ο Ιούλιους Κουλ, στα μεταπολεμικά απομνημονεύματα του, επαίνεσε τον Λάντος, ως «πραγματικό Δίκαιο των Εθνών» και «αληθινό ανθρωπιστή». Έγραψε επίσης, ότι ο Λάντος έκανε ό,τι περνούσε από το χέρι του για να προσφέρει βοήθεια, «χρησιμοποιώντας όλη την επιρροή του στην ελβετική διπλωματική υπηρεσία καθώς και στην εξόριστη πολωνική κυβέρνηση».

Στις 13 Οκτωβρίου 1943, ο Υπουργός Εξωτερικών της Ελβετίας, Μαρσέλ Πιλέτ – Γκολάζ, κάλεσε τον Αλεξάντερ Λάντος για να δώσει εξηγήσεις σχετικά με την επιχείρηση των πλαστών διαβατηρίων. Σημείωσε, ότι «του επισήμανα την παρατήρησή μας, ότι τα στελέχη της πρεσβείας και του προξενείου αναλαμβάνουν ενέργειες, οι οποίες υπερβαίνουν τις αρμοδιότητες και τα καθήκοντά τους…. Γι’ αυτό τον λόγο παρεμβαίνουμε». Ο Λάντος απάντησε θυμωμένος, ότι η κυβέρνησή του δεν θα δεχτεί την ελβετική διαμαρτυρία, καθώς όλη η επιχείρηση έχει αυστηρά ανθρωπιστικό χαρακτήρα. Επίσης, οι κάτοχοι αυτών των πλαστών διαβατηρίων δεν είχαν την πρόθεση να κατευθυνθούν στις χώρες, από τις οποίες εκδόθηκαν, αλλά μόνο να αποφύγουν την απέλασή τους στα στρατόπεδα θανάτου.

Δεν υπάρχουν ακριβή στοιχεία για τον αριθμό των Εβραίων, που επωφελήθηκαν από την επιχείρηση της πολωνικής πρεσβείας στη Βέρνη, αλλά, κατά προσέγγιση, ο αριθμός αυτός ανέρχεται σε μερικές χιλιάδες. Σε μια εκτεταμένη μελέτη, ο Γιάκουμπ Κούμοχ, πρώην Πρέσβης της Πολωνίας στην Ελβετία, εντόπισε ως τώρα 3.262 άτομα, από τα οποία οι 796 επέζησαν. Ωστόσο, εάν ληφθεί υπόψη, ότι πολλά από τα διαβατήρια περιλάμβαναν και τα μέλη της οικογένειας, ο συνολικός αριθμός των επωφελούμενων της επιχείρησης μπορεί να φτάνει έως και 8 χιλιάδες, από τους οποίους 2 με 3 χιλιάδες επιζήσαντες. Οι μελέτες και οι λεπτομερείς υπολογισμοί συνεχίζονται ακόμη.

Οι Πολωνοί διπλωμάτες, ο Λάντος, ο Ρινιέβιτς και ο Ροκίτσκι ρίσκαραν την απέλαση και το κλείσιμο της πολωνικής πρεσβείας. Από τα αρχειακά έγγραφα προκύπτει, ότι οι ελβετικές αρχές εξέτασαν σοβαρά την επιβολή κυρώσεων, αλλά συγκρατήθηκαν, λόγω της μεταβολής των στρατιωτικών ισορροπιών υπέρ των Συμμάχων, δηλαδή επίσης υπέρ της εξόριστης πολωνικής κυβέρνησης.

Αυτή είναι ίσως η μόνη στοιχειοθετημένη περίπτωση στην ιστορία του Ολοκαυτώματος, όπου οι πολωνοί διπλωμάτες (κυρίως στην Ελβετία, αλλά και σε άλλες χώρες) ανέπτυξαν στενή συνεργασία με εβραίους ακτιβιστές, χάρη στην οποία ξεκίνησε μια προσπάθεια διάσωσης χιλιάδων Εβραίων, που οδήγησε στην διάσωση τουλάχιστον πολλών εκατοντάδων ζωών. Οι σημαντικότεροι ήρωες αυτής της ιστορίας, με επικεφαλής τον Αλεξάντερ Λάντος, πρέπει να αναγνωριστούν, να επαινεθούν και να γίνουν παγκοσμίως γνωστοί. Το Ινστιτούτο Γιαντ Βασσέμ έχει απονείμει μέχρι στιγμής τον τίτλο του Δικαίου των Εθνών στον Κωνστάντυ Ροκίτσκι. Ας ελπίσουμε, ότι η διάκριση αυτή θα απονεμηθεί σύντομα στον Στέφαν Ρινιέβιτς και στον Αλεξάντερ Λάντος (τον πιο αφοσιωμένο σε αυτήν την τεράστια επιχείρηση διάσωσης).

Μορντεχάι Παλντιέλ

Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο μηνιαίο πολωνικό περιοδικό «Wszystko Co Najważniejsze» και στα διεθνή μέσα ενημέρωσης στο πλαίσιο του προγράμματος «Opowiadamy Polskę światu», που υλοποιείται σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Εθνικής Μνήμης και την Εθνική Τράπεζα της Πολωνίας.