Święta Filotea była zakonnicą prowadzącą znaczącą działalność charytatywną i społeczną podczas okupacji tureckiej w XVI wieku. Kościół prawosławny ogłosił ją świętą i jest ona ściśle związana z Atenami. Dzień poświęcony jej pamięci w Kościele Prawosławnym przypada na 19 lutego. Mówić o Świętej warto poddać rozważaniom przyjęte przez nią imię. Filotea to imię żeńskie i ma pochodzenie greckie. Etymologia tego imienia wskazuje, że można je tłumaczyć jako: „Przyjaciółka Boga” lub też „miłująca Boga”. Męskim odpowiednikiem tego imienia jest Filoteusz. Jak wskazuje literatura imię to było bardzo popularne wśród duchowieństwa oraz mnichów w wieku XVI.

Święta Filotea urodziła się w 1522 roku. Pochodziła z ateńskiej rodziny szlacheckiej, która była właścicielami ziemskimi i nosiła nazwisko Benizelos. Dom ojca Revouli znajdował się w miejscu, gdzie dziś stoi budynek archidiecezji ateńskiej. Dlatego też ulica ta nosi nazwę Agias Filotheis czyli Święta Filotea nie jest oczywiście imieniem, które przedstawiana bohaterka nosiła od zawsze. Jej świeckie imię brzmiało Rigoula lub Revoula (Paraskevoula). Święta była córką Angelosa Benizelosa i Syrigi Palaiologina. Jak wskazują dane historyczne wychowywana była w domu pełnym wartości, szacunku i świadomości. Takie wychowanie zaowocowało tym, że młoda Rigoula była dzieckiem, które cechowała moralność oraz ponadprzeciętna inteligencja.

Rezydencja rodziny Benizelos – Palaiologon, gdzie dzisiaj działa muzeum podlegające Towarzystwu Archidiecezjalnemu „Misja”.

Zgodnie z panującymi w ówczesnym czasie tradycjami kulturowymi i społecznymi rodzice, wówczas 14-letniej bohaterki, zdecydowali się wydać ją za mąż za znacznie starszego od niej Andrea Cheila. Pochodził on z szlacheckiej rodziny ateńskiej, był zatem idealnym kandydatem dla młodej Revouli. Jej status społeczny byłby zatem zachowany. Było to małżeństwo wbrew jej woli, które trwało trzy lata, po czym Revoula została wdową.

Najstarsza zachowana ikona Agia Filothei (z początku 1700 roku)

W wieku 17 lat była piękną, bardzo bogatą, pochodzącą z dwóch szlacheckich i ważnych rodzin, wykształconą i wolną kobietą. Nie powinno zatem zaskakiwać, że była obiektem pożądania przez wiele zaszczytnych rodzin szlacheckich w ówczesnych Atenach. O jej rękę starało się wielu dostojników jednak nie przynosiło to zamierzonego przez nich efektu. Jej rodzice mocno naciskali, aby ponownie wyszła za mąż, ale tym razem Revoula nie posłuchała ich życzeń, stwierdzając, że chce prowadzić ascetyczne życie. Angażowała się w działalność charytatywną i dziesięć lat po śmierci rodziców została zakonnicą o imieniu Filotea. Bez wątpienia nie była to dla niej łatwa decyzja z rodzinnego i społecznego punktu widzenia. Bogata, piękna i mądra była idealną kandydatką na matkę i żonę.

Zakonnica Filotea praktykowała rodzaj charytatywnego i misyjnego monastycyzmu. Warto tutaj wyjaśnić, że monastycyzm jest to swoistego rodzaju forma życia religijnego, oparta na wspólnotach, która wyłoniła się z ruchu anachoreckiego (pustelniczego) w Egipcie oraz Syrii w IV wieku. Kiedy ruch pustelników przybrał masowy charakter, pustelnicy zaczęli wybierać spośród swojego grona „ojców”, nazywanych także opatami, którzy kierowali ich pracą duchową. Wspólnie żyjący w tym nurcie członkowie oddzielnie sypiali (w tzw. celach), ale wspólnie pracowali, spożywali posiłki oraz modlili się. Wkrótce idea monastyczna rozprzestrzeniła się na ziemie imperium rzymskiego i powstało wiele wspólnot. W kościele wschodnim najważniejszą reformę przeprowadził św. Bazyli Wielki i jego reguła jest podstawą większości prawosławnych wspólnot mniszych. Poza ograniczenia takiej formy monastycyzmu wychodziły nowo powstające zakony zbierające daniny, w których mnisi nie rezygnowali ze służby duszpasterskiej poza klasztorem. Wspólnoty mnisze żeńskie powstały w IV wieku, ale aż do XVII wieku miały prawie wyłącznie kontemplacyjny charakter: poświęcały się modlitwie oraz pracom domowym.

W domu św. Filotei

Pozostając w zakonie i prowadząc wielopłaszczyznową działalność odnowiła kościół pod wezwaniem Świętego Andrzeja, który znajdował się na dziedzińcu jej ojcowskiej posiadłości, przekształcając go w klasztor. Studnia oraz wspomniany Kościół zachowały się do dziś na dziedzińcu archidiecezji ateńskiej. Wstąpiła do tego klasztoru najpierw jako opatka wraz z innymi zakonnicami, córkami wybitnych rodzin ateńskich. Datę rozpoczęcia działalności duchowej szacuje się na rok 1571. Zamieszkało tam około 150 zakonnic, w tym część chrześcijańskich muzułmanów, ale także cypryjscy niewolnicy po upadku Cypru.
W tym czasie rozpoczęła się także działalność charytatywna, społeczna, edukacyjna i narodowa Filotei. Poświęciła tej pracy swój majątek ojcowski i osobisty. Zakłada szkoły, warsztaty rzemieślnicze, szpitale, przytułki, domy dziecka i wiele innych inicjatyw pomocowych. Oferowała także duże sumy na uwolnienie więźniów, a szczególnie dba o ucieczkę kobiet na wyspy, siejąc zagładę w haremach Turków. W tym czasie także rozpoczęła zakładanie filii zakonu w Chalandri, Patisii, Psychiko, Kalogrezie. W rejonie Psychiko wykopano studnię, aby dopomóc ciężko pracującm rolnikom, którzy godzinami pracowali w gorącym słońcu a nie mieli dostępu do wody.

Mówi się, że nazwa tego obszaru pochodzi od imienia zakonnicy. Jeszcze inna wersja wskazuje, że napis na marmurowym brzegu studni słowo „Filothei” symbolizować miał korzyść psychiczną. Natomiast obszar Kalogreza zawdzięcza swoją nazwę klasztorowi założonemu tam przez prezentowaną bohaterkę klasztorowi Kalogrea. Od tego słowa, klasztor Kalogreza, zgodnie z inną etymologią oznacza „zakonnica” w albańskim dialekcie.

Do dziś przetrwał tylko kościół z Klasztoru „Metochi Kalogreza”

Głównym celem zakonnicy było pobudzenie prawosławnego ideału i zachowanie greckiego sumienia oraz wartości. Jej praca, zasadniczo narodowa i religijna, wyszła poza granice Aten i stała się znana w całej Grecji. Niekwestionowanego historycznego potwierdzenia tej pracy dostarcza korespondencja Filotei z Senatem Wenecji w roku 1583.

W liście świętego znalezionym przez historyka Konstantyna Mertzio w bibliotece w Wenecji, skierowanym do senatu weneckiego, z dnia 22 lutego 1583 r., Święta prosiła o pomoc finansową na spłatę długów, które powstały, ponieważ chciała uratować klasztor i zakonnice przed grabieżami tureckimi. Senat wenecki zdecydował się pomóc i przekazał 200 cekinów (złotych monet).

Kościół pod wezwaniem św. Andrzeja na Patisionie. Na dziedzińcu świątyni zachowała się kolumna, gdzie Święta była brutalnie torturowany przez Turków

W nocy z 2 na 3 października 1588 roku, podczas świętej całonocnej mszy odprawianej przez zakonnice ku czci św. Dionizego z Areopagitos (patrona Aten) w kościele Świętego Andrzeja Turcy schwytali Świętą Filoteę. Jak wskazują dane historyczne zostawiają ją półżywą poza jej klasztorem. Na zewnątrz świątyni, na prawo od jej wejścia, zachowała się kolumna, w której związano i chłostano Świętą. Jej zakonnice przetransportowały ją do jej krypty w Kalogrezie. Tam Filotea zmarła 19 lutego 1589 r. Została pochowana po prawej stronie sanktuarium św. Andrzeja, a wieki później jej ciało zostało przeniesione do diecezji ateńskiej, gdzie jest przechowywane w srebrnej kaplicy. W miejscu, w którym oddała swojego ducha, w rejonie Kalogrezy, wznosi się kościół Agia Filothei – pod patronatem właśnie Świetej Filotei, a całe znane przedmieście Aten, nosi jej imię.

Relikwiarz św. Filotei w Katedrze Zwiastowania Matki Bożej w Atenach

Relikwie Świętej jest zachowane w kościele metropolitalnym w Atenach. Palec Świętej jest przechowywany w klasztorze Świętej Filotei w Ekali w Attyce

Zgodnie z rozporządzeniem Świętej Archidiecezji Ateńskiej nr 22/30 z września 1999 r. wspomnienie Świętej zostało dodatkowo uhonorowane 12 października.

tekst: Markos Mavridis